Index > Grupos > Precedentes > Suso Vaamonde

extraido de ENP


Hace unos años, en una mesa redonda alrededor de la música gallega, comentaba Mini, del grupo A Quenlla, que en Galiza había bastantes grupos que hacían buena música, pero que eran minoría los que ponían letras a sus temas. Cierto. Si le añadimos letras comprometidas con su tiempo y con su tierra... apañados vamos.

Ya que hay montones de excelentes músicos, ¿porqué la mayor parte de ellos cierran las palabras en una jaula” Acaso no hay nada que decir” Afortunadamente algunos entienden la música cómo algo más allá del simple purismo musical, tienen en la música una herramienta de lucha. Lucha por este País, lucha Internacionalista, lucha por las clases trabajadoras...

Suso era uno de estos. Claro que lo era. Lo decía él, lo cantaba, tomando prestado un poema de Manuel Rodríguez López:

¿Pra que vou a cantar do burgués
larpeiradas, enchentas e frores?
¿Cómo pode empolar o meu peito
unha cántiga ollando mil dores?
Mariñeiros que engulen os mares
silicosos mariñeiros que morren
picariños que están sin escola
sen futuro, sen xeito e sin norte.
¿Con que liras pregades que eu cante
cando todos están desacordes?
Ergo os ollos o vexo manobras
a xantar, sen compango e sen postres
enzoufados no chan, pra seguir
traballando sen folgo hastra a noite.
Nas mañás o arrabal formiguea
entramentras o rico ainda dorme
no taller un cronómetro fai
asañoso teimudos controles.
Cal becerros na feira do quince
en camiós i autobuses os homes
saen das frábicas, mentralos xefes
ruben fonchos nos rápidos coches.
Hai escravos que sirven ós ricos
dende a ialba fozando hastra a noite.
¿Como poide empolar o meu peito
unha cántiga ollando mil dores?
Que tristura o vivir dos obreiros
Que de aldraxes esmagan ós probes.
Negareime a cantar e rezar
mentras haxa quen xure o quen chore.[i]

Por tanto, tenemos a un músico que se define, que da un paso adelante y toma partido. Todo un ejemplo en estos tiempos donde, ya no sólo los poderosos, sino los revisionistas de cualquier tipo (o no son los mismos”) nos cuentan que la historia ya terminó, que no es tiempo de lucha, que ya no hay clases, que quedemos quietos mientras ellos miran por nuestro bien mientras comparten moqueta con los que nos explotan. Tiempos donde el individualismo, el liberalismo, consiguen cumbres nunca vistas. Buenos tiempos para la lírica vacía de contenido. Ahora sigamos con el Suso.

A finales del año 1950, en la aldea de Regodobargo (Pontecaldelas), nace Suso Vaamonde, el hijo de la maestra, como lo conocían sus vecinos. Desde bien temprano comienza su relación con la música. Aún jóven ya compone y va a aulas de música en Vigo. Su vida estuvo ligada a la música, desde sus comienzos en la escena roquera viguesa, formando parte de los grupos Os Copens y Marco Balorento, hasta los muchos años de carrera solitaria, pasando por el movimiento musical Voces Ceibes.

Allí donde hubiere una lucha por una justa causa podías encontrar a Suso. Con una guitarra, con su voz grave y con los versos más comprometidos de los poetas gallegos. Fue Suso uno de los máximos propagadores de la poesía gallega entre la gente, popularizando poemas que hoy ya son himnos de una buena parte de la población gallega. La lista es larga: Castelao, Rosalía, Curros, Brañas, Celso Emílio Ferreiro, Méndez Ferrín, Uxio Novoneyra, Bernardino Graña, Neira Vilas, Manuel Maria, Ramón Cabanillas, Bouza Brey, Blanco Torres, Avelino Abuín de Tembra, Iglesia Alvariño, Eusebio Lorenzo, Miguel Blanco, Añón Paz, Manuel de Dios, Lama Carvajal ... Poemas que no sólo recorrieron los escenarios de Galiza, sino que también tuvieron público en Portugal, Francia, Suiza, Alemania, Inglaterra, Argentina, Venezuela...

Cantó a los emigrantes:

Sol que alumea as treboas
dos fondos sofrimentos
voz que doutros espacios
nos ven eiquí a falar.
Na múseca dos soutos
no sospirar dos ventos
no marmurar dos ríos
e no muxir do mar.
Por eso en longas terras
de coitas e de dores
os fillos de Galicia
morrendo tristes van.
Tomade acó emigrantes
voltade a vosa terra
que a nosa Patria berra
hai tanto que arranxar.
Facer ao escravo libre
votar da casa a fame
que o que traballa gane
que todos teñan pan.
Que o trigo encha as artesas
que fuxan os doores
que non haxa señores
que veña a libertá.
Quen dixo que era probe
a rica Terra nosa
quen dixo que saudosa
quen tanta crueldá.
A nosa Terra é nosa
a nosa espranza é nosa
compre facer xusticia
xa é hora de falar.
Galicia nome santo
que dixen con ledicia
de neno e que hoxe lembro
co lume da pasión.
Cando morrer eu vaia
o nome de Galicia
direino misturado
co nome do meu Dios.[ii]

Cantó a luchadores como el Che:

O bravo cóndor andino
pergunta por seu irmán.
Triste yanqui zugapovos,
lurpio, voraz Tio Sam,
dime que foi, que fixeche
do arriscado capitán.
Torvo xeneral Barrientos,
fociño de lubicán,
dime que foi, que fixeche
do arriscado capitán.
Duro soldado sumido
nunha noite de alquitrán,
dime que foi, que fixeche
do arriscado capitán.
Manso aborixen que morres
sin defender o teu pan,
dime que foi, que fixeche
do arriscado capitán.
Sementárono no vento
cunha chaga en cada man,
mais as mapoulas do abrente
axiña frolecerán.[iii]

Cantó a Castelao:

Compañeiro Daniel de vida innumerable
como os astros do ceo i os camiños do mar
na tenebrosa noite da patria inhabitable
témoste no recordo con mao á luz alba.
A ti falo Daniel morto lonxe da terra
es noso i a túa luz alumea a escuridá
que nos deixou a historia de tres anos de guerra
en que os lobos mataron a luz e libertá.
Compañeiro Daniel, as pistolas sonaban
i enloitaron cunetas con sangue loitador
as pistolas sonaban i os banbidos berraban
a terrible victoria do odio e do terror.
E ti fúcheste lonxe predicar no deserto
pra erguerdes un exército que endexamais loitou
e morriches un día sin veres entreaberto
o camiño da volta que a túa alma soñou.
Pro na Patria abatida e do pobo explotado
nacimos nós os fillos da morte e do tristén
percurando furiosos vinganza e novo Estado
i unha roxa alborada sin cabo nin comén.
I a ti bo compañeiro que o furacán aleibe
matou desesperado na outra banda do mar

prometémosche a terra dunha Galicia ceibe
pra enterra- los teus ósos onde teñen que estar.[iv]

Cantó a los represaliados:

Eu conocín o crime unha mañán
Cor ten a miña magoa de sangue humán
Soio nubes e combo o presenciaron
Xiau Grimau irmán che asesiñaron.
Xa non nasce na terra
Ni un pensamento
Que non leve o teu nome
Do corpo dentro,
Da dor da miña terra nasce o meu canto
Cordas da miña guitarra
Sodes compañeiras do noso pranto.
Nacerá millo novo antre besana
A razón foi de novo pisoteada
Mais a pesar de todo sei que un día
Estarás entre nós como querias.
Eu conocín o crime unha mañán
Cor ten a miña magoa de sangue humán
Soio nubes e combo o presenciaron
Xiau Grimau irmá che asesiñaron.
Moncho Reboiras, irmán che asesiñaron.
Xosé Baena, irmán che asesiñaron
Salvador Puch, irmán che asesiñaron
Garmendia, meu irmán che asesiñaron
Otegui, meu irmán, che asesiñaron
Raimundo patiño, irmán che asesiñaron.[v]

Y, por supuesto!, le cantó a Galiza:

Detrás de cada home
está oubeando un lobo.
Un lobo que te come
e ten comesto ó pobo.
Canto pode sofrirse
telo xa ben sofrido
pro non hai que abatirse
nin darse por vencido.
Canto pode chorarse,
telo xa ben chorado
pro non hai que calarse,
nin sentirse abafado.
Canto pode perderse,
telo xa ben perdido.
Pro non hai que doerse
nin rosmar un laído.
Podes todo ganalo
si despertas e loitas.
Co corazón che falo
galego que me escoitas.
A túa hora é esta:
colle a fouce, meu pobo
ergue a testa, protesta,
e dempóis mata o lobo[vi]

Su fuerte compromiso lo llevó primero al exilio y después a la cárcel. En 1980 fue condenado por “injuria a la Patria con publicidad” a seis años y un día de prisión. Los hechos sucedieron un año antes, en un recital antinuclear en la pontevedresa Praza da Ferreria. Mientras cantaba su conocido tema “Uah!” añade una estrofa más:

Cuando me hablan de España
siempre tengo una disputa
que si España es mi madre
yo son un hijo de puta.

Delante de esta condena, prefiere el camino del exilio, que lo lleva por Portugal, Inglaterra, Alemania para, finalmente, quedarse en Venezuela. Fueron muchos los artistas que le brindaron su apoyo y solidaridad, especialmente desde Portugal: Zeca Alfonso, José Mário Blanco, Fausto, Adriano Correia de Oliveira,... Después de cuatro años, decide entregarse, y pasa 46 días en la cárcel de Ourense, hasta que llega su indulto. Como muestra de su carácter, una vez libre, vuelve a la cárcel para ofrecer un concierto a sus antiguos compañeros.

Tan sólo dos meses antes de su muerte, recibe una grande manifestación de reconocimiento y cariño por parte de más de 3000 personas que llenan el pabellón de Salvaterra do Miño, en un acto organizado por la Sociedad Cultural y Recreativa do Condado y que contó con la participación de artistas como Uxía Senlle, Emílio Cao, Maria Manuela, A Quenlla, Saraibas, ...

Cantando el Himno Nacional, arrojaron sus cenizas a las aguas del río Oitavén. En ese lugar se puede ver una placa conmemorativa, en la que destaca nuestra bandera grabada.

 

HABLA SUSO VAAMONDE

Recogemos una entrevista con Suso hecha por Arantxa Estévez y publicada por Cuadernos A Nosa Terra [vii]

¿Usted entra en la música de forma individual?

Empecé en la música cómo todos los chavales de mi generación, tocando a la guitarra con doce o trece años por culpa de los Beatles. El éxito de temas como She loves you estuvo muy relacionado con que los jóvenes cogieran las guitarras y se juntaran con cuatro amigos a tocar. En los años 60, en una ciudad como Vigo había un montón de grupos: Os Cirios, Os Santos, OS SM, Os Temples, Os Dedo, etc. Con otros chavales, hice un grupo llamado Os Copens, palabra sacada de las iniciales de nuestros nombres. Tocamos en cuatro guateques. A finales de los 60 conocí a un joven, Xan Bouzada, para componer un grupo gallego porque yo ya tenía compuesta alguna canción. De ahí nació Marco Balorento. En el día de las Letras Galegas de 1967 estaba prevista una actuación de Voces Ceibes en el Teatro Garcia Barbón que, después, se suspendió por orden gubernativa. Al tiempo, mi grupo iba deshaciéndose: uno de los miembros había marchado para Madrid y al otro le entró miedo. Acababan de detener a Benedicto y tenía miedo de la policía. Como ya había hecho actuaciones con Moscoso, uno la dice en un colóquio le preguntaron quién eran Voces Ceibes y él me incluyó en la lista.

¿Cuál era el panorama de la música popular por aquel momento?

La canción de autor estaba en todas partes: en los Estados Unidos estaba Bob Dylan o Joan Baez; en Castilla, Julia León; en Catalunya, Joan Manuel Serrat o Guillermina Motta; Menese en el flamenco. Quiero decir que era un fenómeno general. En Galiza, estaban Xavier y Benedicto, que conocieron a Moscoso y a Guillermo. Luego Miro andaba por Barcelona cantando en gallego. En Ferrol, estaba un chaval llamado Tino y por Vigo andaba yo. Además, estaban brotando grupos que querían hacer canción en gallego. Empezando los 70, surgieron Fuxan Os Ventos, cuyo primero nombre fue Fol 72, por el año del nacimiento. Cuando ganaron el premio del Festival de San Lucas de Mondoñedo con la canción Fuxan os ventos, fue cuando cambiaron el nombre. Milladoiro se llamaban Roi Xordo y acompañaban a Pilocha. Antón Seoane, uno de sus miembros, era cantautor como Rodrigo Romaní. Ambos, que tenían la manía de la música instrumental, fueron los responsables del disco que se llamó Milladoiro, en el que colaboró Pepe Ferreiros, que estaba en un grupo de gaitas. El gran éxito que tuvieron los llevó a cambiar el nombre. Estábamos en la mitad de los años setenta y ya había un montón de grupos preocupados por la música popular aunque el momento de mayor éxito aún estaba por llegar.

Me acuerdo de un festival en O Grove que se llevó a cabo durante tres años por lo que conocí a un grupo de A Coruña llamado Verbas Xeitosas, donde también vi por primera vez a Xocaloma o la Xuntanza. Paralelamente estaba Jei Noguerol en Lugo y Luis Olivares, catalán, que cantaba en gallego. El panorama estaba bien lleno de gente. Enseguida las discográficas comenzaron a interesarse por la música popular.

¿Como se dio aquel interés de las discográficas de había sido?

Hay empresarios que tuvieron muy buena vista como en el caso de Edigasa, de Catalunya, que se dieron cuenta que hacer discos en catalán podía ser rentable. Después, al ver que el fenómeno se daba en Galiza y que aquí no había quien hiciera discos, decidieron grabarlos ellos, como los de Voces Ceibes. Se fueron vendiendo de mano en mano porque aquello en las tiendas asustaba un poco aunque que pasaran los pertinentes permisos legales. Había, además, otras empresas como Fonomusic, que trajeron al Estado, primero, música latinoamericana y grabaron la cantantes como Labordeta o Llach. Ahora publican a manera de enciclopedia todos los discos que hicieron y puede verse que esta empresa recogió mucha de la música de autor que se hacía. Al mismo tiempo le grabaron un disco en directo a Llach en Barcelona, a Labordeta en Aragón y a mí en Galiza, desplazando un equipo hasta aquí. Fue mi primer disco, en el año 1977. Otras casas se dieron cuenta que había mercado en Galiza y se criaron serlos cómo Abrente o Limoeiro.
Del año 1975 al 1980 la música gallega estaba en su mejor momento. Las actuaciones estaban llenas de público, siempre había contrataciones y los discos se vendían. Era más fácil porque había menos oferta. Hoy, si tienes mil pesos y quieres regalar un disco, llegas a una tienda y tienes cuarenta mil para escoger.

Cantar por cantar

¿Cuál era el objetivo que se perseguía de aquella en la música gallega?

En mi caso, simplemente cantar en gallego. Le ponía música a los poemas que me gustaban y, cuando me di cuenta, ya tenía un repertorio hecho. Quería textos “xeitosos”, con base. Tengo muchas letras hechas pero siempre reitero que en Galiza tenemos los mejores letristas. En el año en el que se dedicaron las Letras Galegas a Celso Emílio Ferreiro, estuve dando charlas sobre su poesía y la música gallega. Era sorprendente descubrir como tenía casi doscientos poemas musicalizados. No creo que haya un poeta en el mundo con esa característica. Curros Enríquez o Bernardiño Graña son otros ejemplos de letristas. Poniéndoles música se les hace una lectura joven y nacen las canciones. A mí no me atrae hacer maravillas con cuarenta músicos; lo que quiero es trabajar de la manera más simple siempre pensando en el directo. Probablemente esto da respuesta a que yo nunca me formulé vivir de la música porque sé que es muy difícil. No quiero ser un profesional del canto, sólo hacerlo lo mejor que puedo.

Luego no había más ambición que cantar, nadie pensaba vivir de la música ni vender discos en el extranjero. Era como un deber. Lo de los discos era un sueño. Nos decían que éramos malos y que le íbamos a hacer” No partíamos de la experiencia sino de la voluntad. Hoy vas al festival de bandas de música y compruebas que hay cientos de chavales muy preparados, que estudian durante años.

Lo popular era también lo clandestino.

En aquellos años, la música gallega era completamente clandestina. Había que presentar las letras para las actuaciones y casi siempre te denegaban todo porque lo que buscaban claramente era que no se celebraran conciertos. Era una rueda en la que participaban desde un médico que hablaba de higiene sexual en los años sesenta, un profesor que daba una conferencia sobre libros, un chaval que recitaba poemas, etc. Poco a poco haciendo país. Llegaba un panfleto, lo leíamos y lo pasábamos la otra persona. En la transición, cambió la situación porque la gente tenía hambre de todo, nombradamente, de la música popular. Hasta los años 80, las fiestas contaban con todos estos músicos que, como yo, creían que cantar en gallego es importantísimo.

El mejor momento musical coincide con la transición; el análisis tiene que ir parejo. La gente sale a la calle a reivindicar y descubre que todo era clandestino, como la música. En 1978, hice 80 actuaciones en 90 días. El 17 de Mayo, a las once de mañana canté para chavales en el pabellón de deportes de Lugo; a la una en un colegio de Melide; a las tres en Taragoña; entre cinco y seis, en Castrelos, en Vigo, y a las nueve de la noche en Ourense. Como a mí, le pasaba a otros porque había hambre de esa música. Recuerdo una actuación en Pontevedra, en la Alameda, en la que se reunieron unas diez mil personas. Nuestros discos aún estaban empezando la salir en ese momento. Eran tiempos de mítines políticos y de manifestaciones.

La música gallega también tuvo una fuerte identificación política.

En parte se explica por las propias simpatías políticas de los músicos aunque no todos militaran en organizaciones. Lo que sí es cierto es que todos los que hacíamos música en gallego éramos gente concienciada. Un mitin podía resultar aburrido pero llamaba más que una fiesta en la que hubiera actuaciones. Recuerdo un mitin de Unidade Galega con Fuxan Os Ventos y para mí fue inolvidable por la cantidad de gente que se reunía. Nadie nos hacía cambiar de repertorio porque teníamos una línea clara y coherente en nuestro trabajo.

¿Que claves explican el agotamiento de ese buen momento musical?

Hubo gente que quedó en el camino porque así lo decidieron. Voces Ceibes se deshicieron en 1974. Fuxan Os Ventos continuaron y se rompieron, más tarde, en dos partes, originando A Quenlla, que va por el quinto disco. Emílio Cao no estaba parado pero salta a la actualidad con su último trabajo. Lo que quiero dicir es que hay mucha gente que no salió a la luz pero continua trabajando, no desapareció. Sí es cierto que hubo cansancio. Yo continúo cantando porque no tengo que comer de esto. Entonces claro que convocábamos a no poder más de gente pero es que éramos Fuxan Os Ventos, A Roda, Xocaloma, Cao y poco más. Hasta estábamos de moda entre las comisiones de fiestas patronales.

Infraestructura discográfica

¿Desde el ponte de vista de las casas de discos cree en las posibilidades de la música gallega?

El problema es el de cualquier sector: hay que vender. Mientras la gente compre discos, las empresas van a arriesgar. Si las previsiones son muy buenas, puede haber una producción grandiosa. En Galiza nos movemos en cantidades pequeñas y las empresas actúan en consecuencia. No hay venta masiva, excepto en casos como lo de Carlos Núñez, pero hay que tener en cuenta que ahí entra un mercado más amplio que trasciende Galiza. Hay grupos que colaboran en la producción aportando cuartos o que se encargan ellos mismos de vender el producto. No se puede gastar muchos cuartos en promoción sino se gastan en la producción. Hay que ir al punto de venta y convencer. Pero para eso también es preciso que los medios de comunicación locales se impliquen y pinchen ese disco. En Galiza, la promoción tiene que funcionar de esta manera. Es un proceso difícil porque hay mil discos con grandes campañas detrás. La venta de discos de música gallega es importante en verano y en Navidad porque vienen los emigrantes que son un colectivo muy interesado en todo lo que sale. Compran de diez en diez para llevar.

¿Hay infraestructuras para grabar música popular gallega?

Sí, hay desde estudios hasta distribuidoras. Quizás, si se acabará con la dispersión podrían funcionar mejor. Sé que ahora es una utopia pero si hubiera un canal distribuidor fuerte, podría difundirse toda la música ahorrando cuartos y esfuerzos consiguiendo más efectividad. Pienso que seria una solución a estudiar que evitaría que los vendedores tuvieran que recorrer toda Galiza con una pequeña cartera de discos.

 

[i] Negareime, del disco Limiar.

[ii] Terra, del disco Nin rosmar un laído. Letra de Valentín Lamas Carvajal.

[iii] Anaina para el Che Guevara, del disco Celso Emílio Ferreiro en la voz de Suso Vaamonde. Letra de Celso E. Ferreiro

[iv]Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, del disco Nin rosmar un laído. Letra de Dario Xohán Cabana.

[v] Compañeiros, del disco Loitando. Letra Suso Vaamonde.

[vi] Derradeira vontade de Fuco Buxán, del disco Loitando y Ni rosmar un laído. Letra de Celso E. Ferreiro.

[vii] Cuadernos A Nosa Terra, de pensamiento y cultura: Cancións para todos nos. Crónicas de 30 años de música gallega. Diciembre. 1996.